กระบวนการเสริมสร้างความเข้มแข็งของชุมชนและเครือข่ายชุมชนในการอนุรักษ์และใช้ประโยชน์จากป่าชุมชน ในลุ่มน้ำอิง

บทคัดย่อ

การวิจัยเรื่องนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษากระบวนการเสริมสร้างความเข้มแข็งของชุมชนและเครือข่าย
ชุมชนในการอนุรักษ์และใช้ประโยชน์จากป่าชุมชน เป็นการวิจัยเชิงคุณภาพ โดยใช้วิธีการวิจัยเชิงปฏิบัติการ 
ทําการศึกษา 3 เครือข่ายป่าชุมชนเพื่อเป็นตัวแทนของแต่ละพื้นที่ของลุ่มน้ำาอิงตอนบน ตอนกลาง และตอนล่าง  
การเก็บข้อมูลภาคสนามทําโดย การลงพื้นที่สํารวจชุมชนและป่าชุมชน การสัมภาษณ์ผู้ให้ข้อมูลสําคัญ 30 คน การ
เข้าร่วมในกิจกรรมเพื่อการสังเกต การจัดประชุมเครือข่าย และการสนับสนุนการวิจัยท้องถิ่นของเครือข่าย  
ผลการวิจัยพบว่า กระบวนการสร้างความเข้มแข็งของชุมชนในการใช้ประโยชน์จากป่าชุมชนทั้งทางตรง
และทางอ้อมในลุ่มน้ำอิงทั้ง 3 เครือข่าย เริ่มจากการผลิตสร้างความรู้ท้องถิ่น ซึ่งการที่อาศัยอยูํในพื้นที่ในลุ่มน้ำอิงซึ่ง
เป็นที่ราบลุ่มเชิงเขาริมฝั่งแมํ่น้ำขนาดไมากว้างมากนัก ทําให้ชุมชนเห็นความสัมพันธ์ของป่าไม้กับทรัพยากรธรรมชาติ
ชนิดอื่นๆและวิถีชีวิตอย่างชัดเจน มีการสร้างความรู้ท้องถิ่นเกี่ยวกับป่าไม้ 4 ระดับ โดยปฏิสัมพันธ์กันไปมาและกับ
บริบทที่เปลี่ยนไปตามช่วงเวลาของพื้นที่นั้นๆ เป็นความ รู้ท้องถิ่นที่สอดคล้องกับสถานการณ์นั้น (Situated 
Knowledge)   ในด้านการอนุรักษ์ เมื่อเกิดวิกฤติภัยแล้งปี พ.ศ. 2535 จากการลดลงของป่าไม้ ความเข้มแข็งของ
ชุมชนที่ตั้งอยู่บนความรู้ท้องถิ่นและการมีผู้นําชุมชนที่เข้มแข็ง เป็นฐานสําคัญในกระบวนการสร้างสถาบันชุมชนเพื่อ
การอนุรักษ์ป่าชุมชนขึ้น มีการสร้างเปูาหมายและวิธีการของชุมชนร่วมกันที่สอดคล้องกับบริบทท้องถิ่น การอนุรักษ์
ของชุมชนเป็นระบบและทางการมากขึ้นโดยการเข้าไปเสริมสร้างความเข้มแข็งขององค์กรพัฒนาเอกชนและ
หน่วยงานภาครัฐ  ระดับเครือข่ายองค์กรภายนอกทั้งองค์กรพัฒนาเอกชนและหน่วยงานภาครัฐ มีบทบาทสําคัญต่อ
กระบวนการเสริมสร้างความเข้มแข็งของเครือข่ายป่าชุมชน ทั้งการวางโครงสร้างและกลไกในระดับต่างๆ การพัฒนา
ศักยภาพ การจัดการความรู้ การสื่อสาร และการรณรงค์เชิงนโยบาย ในกรณีป่าชุมชนที่เป็นป่าบกมีการเชื่อมกับ
ขบวนป่าชุมชนในระดับประเทศซึ่งต่อมาได้ซบเซาลง ส่งผลให้หลังปี พ.ศ. 2550 เครือข่ายป่าชุมชนระดับต่างๆในลุ่ม
น้ำอิงซบเซาลงไปด้วยไม่มีการดําเนินกิจกรรมของเครือข่าย ในขณะที่เครือข่ายป่าชุ่มน้ำชุมชนในลุ่มน้ําอิงตอนล่างพึ่ง
ได้รับการจัดตั้งขึ้นมาเมื่อปี พ.ศ. 2559 โดยองค์กรพัฒนาเอกชน