ทาสเจดีย์: สัญลักษณ์รัฐศาสนาที่เมืองพุกาม ประเทศเมียนมา

บทคัดย่อ

บทความวิชาการนี้มีวัตถุประสงค์ 3 ประเด็น คือ (1) เพื่อศึกษาแนวคิดเรื่องทาสและทาสเจดีย์ ในพระพุทธศาสนา (2) เพื่อศึกษาเมืองพุกามด้านประวัติศาสตร์และความสำคัญ และ (3) เพื่อศึกษา บทบาทของทาสเจดีย์ด้านพระพุทธศาสนาที่เมืองพุกาม นำเสนอในเชิงเอกสาร ข้อมูลหลักจาก พระไตรปิฎกและหนังสือวิชาการ เพื่อมาสนับสนุนในการวิเคราะห์ข้อมูล และใช้วิธีการศึกษาแบบ วิเคราะห์ข้อมูลเอกสาร (content analysis)

ผลการศึกษาพบว่า เมืองพุกามเป็นราชธานีที่รุ่งเรืองด้วยอารยธรรมแบบพระพุทธศาสนาใน ประเทศเมียนมา ในอดีตพุกามมีโครงสร้างการปกครองที่ประกอบด้วย (1) พระมหากษัตริย์ (2) เจ้า เมือง คือพวกเมียวทุคยี (Myothugyi) และ(3) ทาส คือคยูน (Kyun) และทาสที่นายอุทิศให้ พระพุทธศาสนาเรียกว่า พยาคยูน (Paya Kyun) ทาสนั้นเป็นชนชั้นกรรมาชีพมีฐานะทางสังคมที่ต่ำสุด กลุ่มทาสนั่นแบ่งออกเป็น 2 กลุ่ม คือ กลุ่มทาสที่เกิดขึ้นในภาวะปกติ ได้แก่กลุ่มทาสที่เป็นมรดก, ทาส สินไถ่, ทาสในเรือนเบี้ย เป็นต้นและกลุ่มทาสที่เกิดขึ้นในภาวะสงคราม ซึ่งถูกจับในฐานะเชลยศึก ใน จำนวนทาสเหล่านี้ ทาสที่นายทาสอุทิศให้กับพระพุทธศาสนามีหน้าที่ในการสร้างและทำนุบำรุงศาสน สถาน เรียกว่า “ทาสเจดีย์” ในความเป็นรัฐของอาณาจักรพุกามนั้น มีเอกลักษณ์ความเป็นรัฐศาสนา ซึ่งมีทาสเจดีย์เป็นกลไกในสร้างรัฐ ซึ่งมีองค์ประกอบ 5 ประเด็น คือ (1) สร้างอัตลักษณ์รัฐด้วยพุทธ ศาสนา (2) ขจัดลัทธินอกรีต (3) ยึดมั่นในพระรัตนตรัย (4) สร้างระบบศักดินา (Feudalism) ที่เอื้อต่อความมั่นคง และ (5) กระจายอำนาจการปกครองในระบบศักดินา (Feudalism) ทาสเจดีย์เหล่านี้ จึง ค่ำ แต่ เป็นผู้ปิดทองหลังองค์พระเจดีย์แห่งเมืองพุกาม กลุ่มทาสเหล่านี้ถึงแม้มีฐานะทางสังคมที่ต่ำ แต่ ทรงคุณค่าคือได้สร้างสรรค์พุทธศิลปะให้อนุชนได้ชื่นชม และฝากไว้เป็นมรดกให้กับอารยธรรมของ ประเทศเมียนมาตราบเท่าทุกวันนี้