ความสัมพันธ์ระหว่างธาตุ ๔ กับการบรรลุธรรมในพระพุทธศาสนาเถรวาท

บทคัดย่อ

ผลการวิจัยพบว่า ธาตุ ๔ ในคัมภีร์พระพุทธศาสนาเถรวาท มีความสัมพันธ์กัน ๓ ด้าน คือ ๑) ร่างกาย ๒) จิตใจ ๓) และหลักธรรม ธาตุ ๔ ในร่างกายเมื่อเกิดการแปรปรวนเป็นเหตุไปกระตุ้นใจ ให้ได้รับเวทนา คือ ทุกข์ สุข และเฉยๆ ตามสภาพที่แปรปรวนมากหรือน้อย จิตที่ไปกำหนดรู้สภาวธรรม โดยอาศัยหลักการปฏิบัติทั้งสมถกรรมฐานและวิปัสสนากรรมฐานจนรู้แจ้งตามกฎไตรลักษณ์ตามเป็นจริง จึงคลายจากการยึดติดและนำไปสู่การบรรลุธรรมได้

ความสัมพันธ์ทั้ง ๓ นี้สัมพันธ์กันได้ เพราะอาศัยร่างกายเป็นเครื่องมือในการนำมาปฏิบัติธรรมหรือพิจารณาธรรมเพื่อดูการเกิดดับตามความเป็นจริงของชีวิต หลักและวิธีปฏิบัติสู่การบรรลุธรรม กลุ่มหลักธรรมที่นำมาใช้นั้น เบื้องต้นต้องแสวงหากัลยาณมิตรที่ดี ตั้งอยู่ในศีล ตัดปลิโพธ อบรมกรรมฐานทั้งสมถะและวิปัสสนา ตลอดทั้งโพธิปักขิยธรรม ๓๗ ประการ และวิธีในการปฏิบัติตามหลักของสิกขา ๓ หรือมรรค ๘

ธาตุ ๔ เป็นประโยชน์ในการเอามาเป็นเครื่องมือของการปฏิบัติกรรมฐาน เพื่อศึกษาสาระธรรมที่ลึกลงไปในเรื่องธาตุขันธ์ ทำให้เข้าใจตามความเป็นจริงของกฎไตรลักษณ์ และการปรับอาหารให้เหมาะสมขณะปฏิบัติ ถือว่าเป็นสิ่งที่สำคัญเช่นกัน เพื่อความสมดุลของธาตุ ๔ ลำพังเพียงธาตุ ๔ ที่แปรปรวนจนเสียความสมดุลอย่างเดียว ไม่สามารถทำให้บุคคลบรรลุธรรมได้ ต้องอาศัยปัจจัยภายนอกและภายในสนับสนุนด้วย เช่น วิบากแห่งกรรม กัลยาณมิตร อุปนิสัย และสติปัญญา แม้แต่ธาตุ ๔ ก็ยังสามารถทำให้ผู้นำมาพิจารณาบรรลุธรรมได้