รูปแบบของพระพุทธรูปนาคปรกศิลา ศิลปะขอมแบบบายน พุทธศตวรรษที่ 18 ที่พบในวัดสระกำแพงใหญ่ อำเภออุทุมพรพิสัย จังหวัดศรีสะเกษ
##plugins.themes.bootstrap3.article.main##
บทคัดย่อ
บทความนี้ศึกษารูปแบบและคติความเชื่อของพระพุทธนาคปรกศิลา ศิลปะขอมในประเทศไทยแบบบายน อายุราวพุทธศตวรรษที่ 18 ที่พบที่วัดสระกำแพงใหญ่ อำเภออุทุมพรพิสัย จังหวัดศรีสะเกษ ผลการศึกษาพบว่า 1) รูปแบบโดยรวมของพระพุทธรูปนาคปรกองค์นี้มีความสัมพันธ์กับพระพุทธรูปนาคปรกในเมืองพระนคร ประเทศกัมพูชาอย่างใกล้ชิด อย่างไรก็ดี พบว่าช่างได้ใส่ลักษณะความเป็นพื้นถิ่นเข้าไปด้วย เช่น สลักใบหน้าให้มีขนาดเล็ก เป็นรูปทรงไข่ที่สั้นและเล็กกว่าที่พบในเมืองพระนคร ทั้งนี้ นอกจากความสร้างสรรค์ของช่างในแถบนี้แล้ว ยังพบว่าช่างอาจได้รับแรงบันดาลใจจากพื้นที่อื่น ๆ ด้วย คือ ช่างนิยมสลักเม็ดพระศกแบบลึก พระเนตรยาวเรียวและเหลือบต่ำ ตามแบบพระพุทธรูปซึ่งนิยมทำในแถบภาคกลางของไทย 2) สำหรับคติและความหมายการสร้างพระพุทธรูปนาคปรกศิลา พบว่ามีแนวคิด 2 ทางที่มีความเป็นไปได้ แนวทางแรก คือ พระพุทธรูปองค์นี้คือพระชัยพุทธมหานาถ ซึ่งเป็นพระพุทธรูปประจำรัชกาลในสมัยพระเจ้าชัยวรมันที่ 7 และแนวคิดที่สอง คือ พระไภษัชยคุรุไวฑูรยประภาตถาคตพุทธเจ้า ที่มีนาคปรกอยู่ อันสื่อถึงบรรพชนคนเขมร และเป็นการผสานความเชื่อทางศาสนาพุทธกับความเชื่อของคนพื้นเมืองเข้าไว้ด้วยกัน
##plugins.themes.bootstrap3.article.details##
ส่วน
การอ้างอิง
ได้ครับ ผมแก้ไขตัวอักษรที่เพี้ยน การเว้นวรรค เครื่องหมายวรรคตอน และจัดรูปแบบรายการอ้างอิงให้สม่ำเสมอ โดย **คงข้อมูลเดิมทั้งหมด** และเรียงตามลำดับอักษร **ก–ฮ** ดังนี้
กรมศิลปากร. (2502). ตำนานพระพุทธรูปในประเทศไทย. กรุงเทพฯ: พิมพ์ในงานพระราชทานเพลิงศพ พลตรี พระสุริยสัตย์ (สณฑ์ สุริยสัตย์) ณ ฌาปนสถานกองทัพบก วัดโสมนัสวิหาร วันที่ 8 กุมภาพันธ์ 2502.
กรมศิลปากร. (2529). จารึกในประเทศไทย: อักษรขอมพุทธศตวรรษที่ 15–16. กรุงเทพฯ: สำนักหอสมุดแห่งชาติ.
กรมศิลปากร. (2531). รายงานการขุดแต่งและค้ำยันปราสาทสระกำแพงใหญ่ บ้านกำแพง หมู่ที่ 1 ต.กำแพง อ.อุทุมพรพิสัย จ.ศรีสะเกษ. กรุงเทพฯ: กองโบราณคดีฝ่ายควบคุมดูแลรักษาโบราณสถาน หน่วยศิลปากรที่ 6.
กรมศิลปากร. (2535). รายงานการบูรณะปราสาทสระกำแพงใหญ่ บ้านกำแพง ต.สระกำแพงใหญ่ อ.อุทุมพรพิสัย จ.ศรีสะเกษ. กรุงเทพฯ: หจก.สยามเรซโทเรชั่น แอนด์คอนสตรัคชั่น.
กรมศิลปากร. (2539). ทำเนียบโบราณสถานขอมในประเทศไทย เล่ม 4 ชัยภูมิ ร้อยเอ็ด ยโสธร ศรีสะเกษ อุบลราชธานี. กรุงเทพฯ: กรมศิลปากร.
กวินวัฒน์ หิรัญบูรณะ. (2563). ร่องรอยของศาสนาพราหมณ์-ฮินดู และพระพุทธศาสนาในพื้นที่จังหวัดศรีสะเกษสมัยก่อนพุทธศตวรรษที่ 23. วารสารมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยราชพฤกษ์, 5(3), 1–13.
แก้ว เงินดี. ผู้ดูแลวัดปราสาทสระกำแพงใหญ่. (12 มกราคม 2566). สัมภาษณ์.
ฉัตรชัย ไชยโยธา. (2549). บทบาทพระสงฆ์กับการพัฒนา: กรณีศึกษาหลวงปู่เครื่อง สุภทฺโท วัดสระกำแพงใหญ่ อำเภออุทุมพรพิสัย จังหวัดศรีสะเกษ (วิทยานิพนธ์ปริญญามหาบัณฑิต). สำนักงานบัณฑิตศึกษา: มหาวิทยาลัยราชภัฏศรีสะเกษ.
ชาญชัย คงเพียรธรรม. (2558). การศึกษาสัญลักษณ์สัตว์ในวัฒนธรรมเขมร. อุบลราชธานี: โรงพิมพ์มหาวิทยาลัยอุบลราชธานี.
ชาญชัย คงเพียรธรรม. (2558). การศึกษาสัญลักษณ์สัตว์ในวัฒนธรรมเขมร: การคงอยู่และการเปลี่ยนแปลง. อุบลราชธานี: โรงพิมพ์มหาวิทยาลัยอุบลราชธานี.
ชาญชัย คงเพียรธรรม. (2561). นาคสถานในภาคอีสานของไทย. อุบลราชธานี: โรงพิมพ์มหาวิทยาลัยอุบลราชธานี.
ชาญชัย คงเพียรธรรม. (2563). คม คิด คน เขมร: รวมบทความทางวิชาการทางด้านศาสนาและความเชื่อในสังคมเขมร. อุบลราชธานี: โรงพิมพ์มหาวิทยาลัยอุบลราชธานี.
ชาญชัย คงเพียรธรรม และคณะ. (2562). การผสานความเชื่อทางศาสนาในวัดทางพระพุทธศาสนา กรณีศึกษาวัดในเขตอำเภอเมืองอุบลราชธานีและอำเภอวารินชำราบ. อุบลราชธานี: โรงพิมพ์มหาวิทยาลัยอุบลราชธานี.
ชาญชัย คงเพียรธรรม และคณะ. (2563). ร่องรอยของอารยธรรมเขมรในจังหวัดอุบลราชธานี. อุบลราชธานี: โรงพิมพ์มหาวิทยาลัยอุบลราชธานี.
ธิดา สาระยา. (2540). เมืองพิมาย. กรุงเทพฯ: เมืองโบราณ.
ประภาส แก้วเกตุพงศ์. (2564). ประเพณีการสร้างพระพุทธรูปในประเทศไทย. วารสารร้อยแก่นสาร, 6(5), 183–196.
พระพุทธรูปและเทวรูปศิลปะทวารวดี ศิลปะทักษิณ และศิลปะร่วมแบบเขมร. (2555). กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์คติ.
พิรัช ลิขิตสมบูรณ์. (2548). ปัจจุบันของพระพุทธรูปนาคปรก (วิทยานิพนธ์ปริญญามหาบัณฑิต). คณะโบราณคดี: มหาวิทยาลัยศิลปากร.
พีรพน พิสณุพงศ์. (2520). พระพุทธรูปนาคปรก (วิทยานิพนธ์ปริญญามหาบัณฑิต). คณะโบราณคดี: มหาวิทยาลัยศิลปากร.
ภราดร ศรปัญญา. (2546). ปราสาทสระกำแพงใหญ่ เทวาลัยเมืองสดุกอำพิลโบราณ. อุบลราชธานี: วิทยาการพิมพ์.
ภราดร ศรปัญญา และคณะ. (2557). บทกวีนิพนธ์แผ่นดินศรีสะเกษ. อุบลราชธานี: ยงสวัสดิ์อินเตอร์กรุ๊ป.
ภราดร ศรปัญญา และคณะ. (2558). ปราสาทสระกำแพงใหญ่ จังหวัดศรีสะเกษ. อุบลราชธานี: ยงสวัสดิ์อินเตอร์กรุ๊ป.
มานิตา เขื่อนขันธ์. (2548). พระพุทธรูปนาคปรกศิลาศิลปะขอมช่วงพุทธศตวรรษที่ 17–19 ที่พบในจังหวัดลพบุรี (วิทยานิพนธ์ปริญญามหาบัณฑิต). คณะโบราณคดี: มหาวิทยาลัยศิลปากร.
รุ่งโรจน์ ธรรมรุ่งเรือง และศานติ ภักดีคำ. (2557). ศิลปะเขมร. กรุงเทพฯ: มติชน.
วิเชียร นามการ และคณะ. (2564). บทบาทความเชื่อของพญานาคในพระพุทธศาสนาต่อสังคมไทย. วารสาร มจร.อุบลปริทรรศน์, 6(3), 1001–1005.
ศรีศักร วัลลิโภดม. (2526). แอ่งอารยธรรมอีสาน. กรุงเทพฯ: มติชน.
ศักดิ์ชัย สายสิงห์. (2556). พระพุทธรูปในประเทศไทย: รูปแบบ พัฒนาการ และความเชื่อของคนไทย. กรุงเทพฯ: ภาควิชาประวัติศาสตร์ศิลปะ คณะโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากร.
สถาบันภาษา ศิลปะและวัฒนธรรม มหาวิทยาลัยราชภัฏศรีสะเกษ. (2565). บทละครอิงประวัติศาสตร์อารยธรรมแห่งศรัทธา มนตราศรีพฤทเธศวร ภาค 2 ตอนสืบราชมรรคา ศรีชยราชา ชัยวรมันที่ 7. ศรีสะเกษ: ศรีสะเกษการพิมพ์.
สมัย สุทธิธรรม. (2537). สารคดีชุดเส้นทางปราสาท ปราสาทสระกำแพงใหญ่. กรุงเทพฯ: โอเดียนสโตร์.
สิทธิพล เนตรนิมิตร. (2562). พระพุทธรูปปางนาคปรก วิเคราะห์ข้อมูลและหลักฐานทางประวัติศาสตร์. วารสารมหาจุฬาวิชาการ, 8(3), 277–296.
สรเขต วรคามวิชัย. (2561). การสร้างปราสาทหินในอีสานใต้. วารสารวนัมฎองแหรกพุทธศาสตร์ปริทรรศน์, 5(2), 59–64.
สุภัทรดิศ ดิศกุล, หม่อมเจ้า. (2513). ศิลปะขอม เล่ม 1. กรุงเทพฯ: คุรุสภา.
สุภัทรดิศ ดิศกุล, หม่อมเจ้า. (2515). ประวัติย่อศิลปะลังกา ชวา ขอม. กรุงเทพฯ: ภาควิชาประวัติศาสตร์ศิลปะ คณะโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากร.
สุภัทรดิศ ดิศกุล, หม่อมเจ้า. (2515). ศิลปะในประเทศไทย. กรุงเทพฯ: กรุงสยามการพิมพ์.
สุภัทรดิศ ดิศกุล, หม่อมเจ้า. (2543). ประวัติศาสตร์ศิลปะประเทศใกล้เคียง. กรุงเทพฯ: มติชน.
สุริยวุฒิ สุขสวัสดิ์, หม่อมราชวงศ์. (2537). ศิลปะร่วมแบบเขมรในประเทศไทย: ภูมิหลังทางปัญญา รูปแบบทางศิลปกรรม. กรุงเทพฯ: มติชน.
สุริยวุฒิ สุขสวัสดิ์, หม่อมราชวงศ์. (2543). กัมพูชาราชลักษมีถึงศรีชยวรมัน. กรุงเทพฯ: มติชน.
สำนักงานโบราณคดีและพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติที่ 9 นครราชสีมา. (2551). โบราณสถานในเขตจังหวัดศรีสะเกษ. กรุงเทพฯ: กรมศิลปากร.
สำลี ศรปัญญา. (2544). รวมศาสนสถานโบราณในจังหวัดศรีสะเกษ. อุบลราชธานี: วิทยาการพิมพ์.
อนันต์ พงศ์ภาค. (2526). ปราสาทกำแพงใหญ่ ตำบลกำแพง อำเภออุทุมพรพิสัย จังหวัดศรีสะเกษ (สารนิพนธ์ปริญญาบัณฑิต). คณะโบราณคดี: มหาวิทยาลัยศิลปากร.
อรวรรณ บุญยฤทธิ์ และคณะ. (2545). รวมบทความวิชาการของศาสตราจารย์เกียรติคุณ ดร.อุไรศรี วรศะรินทร์. กรุงเทพฯ: อมรินทร์.